شرح و معنی «نیایش»
این سروده از «وحشی بافقی» و در قالب «مثنوی» است.
* الهی سینهای ده آتشافروز در آن سینه دلی وان دل همه سوز
سینه: مجازاً کل وجود آتش: استعاره از عشق
آتشافروز: سرشار از عشق (صفت فاعلی مرکب مرخم)
معنی بیت: خداوندا! وجودی سرشار از عشق به من عطا کن و در آن دلی قرار بده که سراسر، سوز عشق باشد.
* هر آن دل را که سوزی نیست دل نیست دل افسرده غیر از آب و گِل نیست
افسرده: بیبهره از معنویت، بیذوق و حال تکرار: «دل» و «نیست»
واجآرایی: تکرار صامت «س»
دلِ افسرده: کنایه از دلِ خالی از عشق آب و گِل: مجاز از جسم
معنی بیت: هر دلی که سوز عشق ندارد، دل نیست؛ زیرا دلِ خالی از عشق، فقط آب و گِلی بیش نیست.
مفهوم: ارزش دل، به عشق است.
* کرامت کن درونی دردپرورد دلی در وی درون درد و برون درد
دردپرورد: کنایه از پُر بودن از عشق «درون» و «برون»: تضاد
واجآرایی: تکرار صامت «د» و «ر»
معنی بیت: باطنی پر از رنج عشق به من عطا کن، دلی که سراسر درد عشق باشد.
* به سوزی ده کلامم را روایی کز آن گرمی کند آتش گدایی
شکل مرتب شدة بیت به این صورت است: «کلامم را به سوزی روایی ده که آتش از آن گرمی (را) گدایی کند.»
روایی: ارزش، اعتبار آتش، گرمی را از کلام من گدایی کند: تشخیص و اغراق
* دلم را داغ عشقی بر جبین نِه زبانم را بیانی آتشین دِه
جبین: پیشانی «را» در «دلم را بر جبین»، فکِّ اضافه است. «بر جبینِ دلم»
داغ نهادن: نشانة اسارت گذاشتن، اسیر کردن (در گذشته بر بدن اسیران و بردگان داغ مینهادند تا با این نشان از دیگران متمایز باشند.) جبین دل: تشخیص زبان: مجازاً سخن دل، جبین، زبان: مراعات نظیر
بیان آتشین: کنایه از سخن اثربخش و سرشار از عشق «را» در مصرع دوم، به معنی «به» است، «به زبانم»
معنی بیت: دلم را اسیر عشق کن و بیانی اثربخش و سرشار از عشق به سخن من عطا کن.
مفهوم: عشق و گفتاری تأثیرگذار از خدا طلبیدن
* ندارد راه فکرم روشنایی ز لطفت پرتوی دارم گدایی
راهِ فکر: تشبیه پرتوی از لطفت: استعارة مکنیه (لطف به خورشید تشبیه شده که حذف شده است)
معنی بیت: خداوندا! اندیشهام در تاریکی است؛ از مهربانی تو فروغی را درخواست میکنم.
مفهوم: کمک خواستن از خداوند برای یافتن مسیر درست
* اگر لطف تو نبود پرتوانداز کجا فکر و کجا گنجینة راز؟
پرتوانداز: روشنکننده گنجینة راز: تشبیه
پرتوانداز بودن لطف: استعارة مکنیه (مشبه به که خورشید است، حذف شده)
معنی بیت: اگر مهربانی تو روشنکنندة این مسیر نباشد، فکر نمیتواند به رازهای زندگی پی ببرد.
* به راه این امید پیچ در پیچ مرا لطف تو میباید دگر هیچ
امید پیچ در پیچ: استعارة مکنیه (امید به مسیری تشبیه شده که پیچ در پیچ است.) پیچ، هیچ: جناس ناهمسان (ناقص اختلافی) «را» در «مرا» حرف اضافه، به معنای «برای» است. (برای من)
معنی بیت: برای گذر از این مسیر پر پیچ و خم، تنها لطف تو برای من کافی است.
مفهوم: چشم داشتن به لطف خداوند
