* ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست      منزل آن مه عاشق­کش عیار کجاست

وزن شعر: فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن – بحر رمل مثمن مخبون محذوف

مه عاشق­کش: استعاره از معشوق (عاشق­کش: صفت فاعلی مرکب)               عیار: چالاک، هوشمند. (عیاران گروهی بوده­اند با اصول و روش­های خاص که از مستمندان و درماندگان حمایت می­کرده­اند. این آیین بعدها با تصوف درآمیخت و عنوان «فتوت» به خود گرفت.

بیت تلمیح دارد به این باور قدما که نور ماه در شب­های بدر (ماه کامل) دیوانگان را آشفته­تر می­کند.

ای نسیم سحر: تشخیص                نسیم: نماد پیک و قاصد  

معنی بیت: ای نسیمی که از کوی یار می­آیی، منزل و آرامگاه معشوق زیبا و دلربای من کجاست؟ 

* شب تار است و ره وادی ایمن در پیش        آتش طور کجا موعد دیدار کجاست

وادی ایمن: بیت به واقعة بازگشت حضرت موسی (ع) از مَدیَن به مصر همراه با همسرش اشاره دارد. آن حضرت به هنگام شب در وادی ایمن به جستجوی آتش می­پردازد و از دور بر بالای کوه طور درختی را شعله­ور می­بیند. به طرف درخت حرکت می­کند ولی وقتی به آن می­رسد این ندا را می­شنود که «من پروردگار جهانیانم». بدین صورت است که پیامبری موسی (ع) آغاز می­شود. (تلمیح)         

    شب تار: استعاره از مشکلات راه عشق                    وادی ایمن: استعاره از راه عشق           

آتش طور: استعاره از نشانه­های معشوق                       موعد: وعده­گاه   

معنی بیت: در این شب تاریک در راه پرفراز و نشیب بیابان عشق سرگشته­ام اما از نشانه­های معشوق و نور امید و زمان دیدار معبود خبری نیست.  

* هرکه آمد به جهان نقش خرابی دارد           در خرابات بگویید که هشیار کجاست

خرابی: ایهام دارد ۱- مستی و بی­خبری  ۲- ویرانی و نابودی                هشیار کجاست: (استفهام انکاری) هشیاری وجود ندارد.

 خرابات: ایهام دارد ۱- محل فسق و فجور (در عرفان: بریدن از دنیا و مافیها)  ۲- استعاره از عالم هستی                   

 معنی بیت: هرکس به این دنیا بیاید مست وجود خدا می­شود در این جهان هیچ­کس را نمی­توان یافت که از عشق و مستی بی­بهره باشد.

* آن کس است اهل بشارت که اشارت داند          نکته­ها هست بسی محرم اسرار کجاست

بشارت: خبر خوش، مژده (در عرفان: انبساط روحی)              اشارت: اشاره نشان دادن چیزی (در عرفان: اسرار حقیقت) 

بسی: بسیار                             محرم اسرار: عاشقان و عارفان آگاه از اسرار حقیقت

محرم اسرار کجاست: (استفهام انکاری) محرمی وجود ندارد.  

معنی بیت: به کسی می­توان مژدة جانان را داد که از راز و رمز حقایق آگاه باشد. در راه شناخت و معرفت، نکته­هایی باریک­تر از مو وجود دارد.

* هر سر موی مرا با تو هزاران کار است                 ما کجاییم و ملامتگر بیکار کجاست

هزاران: نشانة کثرت                      ما: عاشقان، عارفان                       ملامتگر: سرزنش­کننده      

بیکار: ایهام دارد ۱- دخالت­کننده و فضول ۲- بی­درد و بی­خبر از عشق

هر سر مو:‌ مجازاْ کل وجود                                  «و»: واو مباینت و استبعاد   

معنی بیت: هر سر موی از وجود من (تمام وجود من) به هزاران دلیل به تو وابسته است، ما در چه فکر و عالمی هستیم و آن سرزنش­کنندة بی­خبر از عالم عشق در چه فکری است.

* باز پرسید ز گیسوی شکن در شکنش                کاین دل غمزده سرگشته گرفتار کجاست

شکن در شکن: پرپیچ و تاب               پرسیدن از گیسو: تشخیص          سرگشتگی و غمزدگی دل: تشخیص

باز: ایهام دارد ۱- دوباره  ۲- روشن و آشکار              گیسو، دل: تناسب               گیسو، شکن: تناسب  

معنی بیت: دوباره (روشن و آشکار) از گیسوی پر پیچ و خم معشوق بپرسید که این دل غمزده و آوارة دربند کجاست.

* عقل دیوانه شد آن سلسلة مشکین کو                دل ز ما گوشه گرفت ابروی دلدار کجاست

 مشکین: سیاه­رنگ و خوشبو                       کو: کجاست                           دلدار: معشوق      

سلسله: زنجیر، در این­جا استعاره از گیسو (گیسو در عرفان استعاره از حبل­المتین جلال حق است)               

دیوانه شدن عقل: تشخیص و تناقض                           گوشه­گرفتن دل: تشخیص 

 ابروی دلدار: استعاره از عنایت و توجه معشوق               گوشه­گرفتن: کنایه از جداشدن، دور شدن   

معنی بیت: عقل عاشق و دیوانه شد زنجیر گیسو باید او را رام سازد و دل نیز عاشق و به عنایت معشوق نیازمند شد باید سرگشتگی عقل را با حبل­المتین جلال حق سامان داد.  

* ساقی و مطرب و می جمله مهیاست ولی                   عیش بی یار مهیا نشود یار کجاست

  ساقی: گردانندة شراب در مجلس، در عرفان واسطة فیض الهی          می: شراب، در عرفان، عشق و معرفت الهی است.   

مطرب: به طرب آورنده، نوازنده، در عرفان، مانند ساقی واسطة فیض الهی است و زمینة سرمستی عارفانه را برای سالک فراهم می­سازد. نوازندة نوای عشق و فیض­رساننده به گوشِ جانِ عارف است.                              

عیش: خوشی                                ساقی، مطرب، می، عیش: تناسب      

معنی بیت: واسطة فیض و نوای عشق و فیض و لطف خداوندی همه آماده است اما خوشی بدون حضور معشوق کامل نمی­شود.

* حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج                 فکر معقول بفرما گل بی خار کجاست

 دهر: روزگار                             مرنج: آزرده نشو                            فکر معقول بفرما: عاقلانه فکر کن

باد خزان: استعاره از مشکلات و سختی­ها                     گل: استعاره از خوشی­ها             خار: استعاره از سختی­ها

گل بی خار: کنایه از آسایش بدون رنج و سختی                   خزان، چمن، گل، خار: تناسب               چمن دهر: تشبیه  

معنی بیت: ای حافظ از سختی­های روزگار آزرده­خاطر نشو و شکایت مکن. با چشم حقیقت­بین نگاه کن و ببین هرجا گل باشد، خار هم هست.

پاسخ خودآزمایی

 ج۱-  حا      فِ       ظَز      با        دِ       خَ      زان      دَر      چَ       مَ       نِ      دَهــــــر         مَ      رَنج

        فِک     رِ       مَع      قو       ل      بِ       فَر       ما      گُ      لِ       بی     خا      ر      کُ       جاست

      فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن

ج۲- دوباره (روشن و آشکار) از گیسوی پر پیچ و خم معشوق بپرسید که این دل غمگین و آواره و گرفتار عاشق کجاست.

ج۳- در میان گیسوان پر پیچ و تاب معشوق

۴- ساقی: واسطة فیض (مرشد کامل و دانای حقیقت)                 می: فیض و لطف الهی و اسرار عالم حقیقت 

       مطرب: نوازندة نوای عشق و فیض­رساننده به جان عارف.

۵- با مهیا در مصراع اول جناس ناقص اختلافی می­سازد و بر ارزش ادبی شعر می­افزاید.

۶-  با بیت ششم (باز پرسید ز گیسوی شکن در شکنش ..................................)

۷- بیت­های دوم، سوم، چهارم، پنجم و هفتم سه اختیار وزنی دیده می­شود.  

۸- الف- در این جهان کسی نیست که از مستی و عشق بی­بهره باشد.                   ب- تقابل عقل و عشق

    ج- همراهی خوشی­ها و ناخوشی­های زندگی و معنایافتن آسایش با رنج

۹- زبانی: ترکیبات نو(گیسوی شکن در شکن- سلسلة مشکین – مه عاشق­کش)      

    فکری: حاکم شدن روح عرفان و تصوف بر شعر و آسمانی شدن معشوق و درون­گرا شدن مضامین شعری

    ادبی: فزونی صور خیال به­ویژه استعاره و ابهام